Hoogbegaafdheid en executieve functies: wat ouders moeten weten

Veelal wordt gedacht dat een 'hoogbegaafd kind' alles automatisch kan, maar slim denken is niet hetzelfde als slim doen. Het uitvoeren van ideeën vraagt het beheersen van vaardigheden, zoals plannen, starten, volhouden, emoties reguleren, flexibel schakelen. Het idee dat een hoog IQ betekent dat een kind moeiteloos zijn taken afrondt en alles zeer makkelijk kan en leert, klopt niet. Hoogbegaafdheid zegt vooral iets over het denkniveau, niet over de vaardigheden die nodig zijn om die gedachten daadwerkelijk in actie om te zetten: de zogenaamde executieve functies.

Bij kinderen met kenmerken van hoogbegaafdheid zijn de denkvaardigheden vaak goed ontwikkeld, terwijl de meer emotioneel-gedragsmatige functies, zoals doorzetten, zelf beginnen aan een opdracht en omgaan met frustratie,  vaak minder geoefend zijn. Hierdoor kan een kind slimme ideeën bedenken, maar moeite hebben om een taak af te ronden, geconcentreerd te blijven of vol te houden. Voor de buitenwereld lijkt het dan alsof het kind ongemotiveerd en dwars is, terwijl het brein simpelweg deze vaardigheden nog moeten trainen.

Veel kinderen met kenmerken van hoogbegaafdheid groeien op met het idee dat dingen vanzelf moeten lukken, soms versterkt door de verwachtingen van hun omgeving. Ze horen vaak en vaak al op heel vroege leeftijd dat ze slim zijn en alles snel begrijpen. Dat klinkt positief, maar het kan een valkuil worden. Wanneer een taak niet vanzelf gaat, kan een kind denken: 'Als ik echt slim was, zou dit niet zo moeilijk zijn'.

Hoe een kind met situaties omgaat, wordt mede bepaald door karakter en persoonlijkheid. Het gaat dus niet alleen om wat een kind kan, maar ook om hoe het van nature in elkaar zit. Sommige kinderen zijn rustig en bedachtzaam. Zij nemen de tijd, denken vooruit en willen het graag goed doen. Andere kinderen zijn impulsiever of sterk nieuwsgierig. Zij komen sneller in actie, volgen hun interesse en reageren direct op wat hen bezighoudt. Deze verschillen kleuren het gebruik van executieve functies.  Een nadenkend kind kan blijven hangen in denken en twijfelen. Een impulsief kind kan juist enthousiast beginnen, maar moeite hebben met plannen of afronden.

Bij tegenslag zie je dit opnieuw terug. Het ene kind trekt zich terug of raakt onzeker, terwijl het andere reageert met boosheid, onrust of afhaken. Dit zegt niets over motivatie of inzet, het laat zien dat ieder kind zijn eigen manier heeft om met uitdagingen om te gaan.

Wanneer een kind gelooft dat talent vaststaat, beïnvloedt dat hoe het uitdagingen ervaart en erop reageert. Deze overtuiging kan leiden tot een fixed mindset, waarin moeite doen of een fout maken niet wordt gezien als leren, maar als bewijs dat iets niet lukt. Uitdagingen worden vermeden, onzekerheid en frustratie nemen toe, en zelfs kleine tegenslagen kunnen zwaar voelen.

Op de langere termijn kan dit vastlopen in een patroon van faalangst, perfectionisme en uitstelgedrag. Het kind durft minder te oefenen of nieuwe dingen te proberen, niet omdat het niet kan, maar omdat elke inspanning lijkt te bevestigen dat het tekortschiet. Zo blijft slim denken vaak los van slim doen en blijft potentieel onbenut.

Het mooie is dat dit niet vaststaat. Een growth mindset  kan het tij keren. Wanneer een kind leert dat vaardigheden groeien door oefening en ervaring, verandert de betekenis van moeite: fouten en inspanning worden geen bedreiging, maar signalen dat het brein aan het ontwikkelen is.

De ontwikkeling van executieve functies wordt sterk beïnvloed door omgeving en begeleiding. Een kind dat kansen krijgt om taken zelf te plannen, om stappen uit te proberen, om frustratie te ervaren en om te leren van fouten, ontwikkelt zijn of haar vaardigheden veel effectiever dan een kind dat alleen beoordeeld wordt op 'slim zijn'. Het is dus niet alleen aanleg of IQ die bepaalt hoe goed een kind zijn executieve vaardigheden kan inzetten, maar ook de manier waarop ouders en leerkrachten ondersteunen, structuur bieden en aanmoedigen. Door aandacht te hebben voor inzet en het proces, in plaats van alleen het resultaat of slimheid, voelt het kind zich veiliger om te proberen,

Uiteindelijk betekent dit dat kinderen met kenmerken van hoogbegaafdheid, net als andere kinderen, oefening en begeleiding nodig hebben om hun volledige potentieel te benutten. Met de juiste ondersteuning leren ze niet alleen sneller denken, maar ook hun ideeën uitvoeren, volhouden en hun emoties reguleren. Door een combinatie van oefening, positieve begeleiding, aandacht voor karakter en persoonlijkheid en een growth mindset kan een kind al zijn vaardigheden gebruiken en verder ontwikkelen, zodat denken en doen in balans  groeien.